Orð af orði - Spilari RÚV

Orð af orði

Leyft öllum aldurshópum

Daglegt mál 13 – Hart í merkingunni hratt

Hvort tveggja telst rétt, að hlaupa hart og hlaupa hratt. Það fyrrnefnda, að hlaupa hart, átti þó ekki upp á pallborðið hjá Jóni Arnari, kennara á Sauðárkróki sem sendi bréf til útvarpsþáttarins Daglegs máls á áttunda áratugnum; og ekki heldur hjá áhyggjufullri, ónafngreindri konu sem skrifaði Vikunni á sjöunda áratugnum.

Birt: 30. nóv. 2025
Aðgengilegt til: Rennur ekki út
Lengd: 29 mínútur

Orð af orði

Þáttur um íslensku og önnur mál.

Umsjón: Anna Sigríður Þráinsdóttir og Guðrún Línberg Guðjónsdóttir

Þættir

Ristabrauð úr ristavél

Orðið ristabrauð finnst ekki í orðabókum og í rituðu máli er mun algengara að talað sé um ristað brauð. Það þarf þó ekki að þýða að ristabrauð sé ekki til. Mörg orð eru til þótt þau…

Upphaf útvarps

Það var stórhuga og bjartsýn þjóð sem byggði landið þegar Ríkisútvarpið var stofnað 1930; og tungan var sameiningartákn. Guðrún og Anna gramsa í kistu Ríkisútvarpsins, rifja upp Daglegt…

Um sólmyrkva og fleiri 19. aldar nýyrði

„Jeg kalla það ekki formyrkvan, því það er ljótt orð,“ sagði Jónas Hallgrímsson um það þegar tungl myrkvar sólu og gaf því heitið sólmyrkvi.

Margvíslegar merkingar orðsins mót

Sumarið er tími hvers kyns móta. Haldin eru íþróttamót, skátamót, héraðsmót og þannig mætti lengi teljs.

Tíska

Tíska er hverfult fyrirbæri, hún kemur og fer og breytist minnst ársfjórðungslega, jafnvel oftar. Það mætti auðveldlega halda því fram að tíska sé tiltölulega nýlegt fyrirbæri á Íslandi,…

Harðfiskur og skreið

Skreið til Nígeríu – þetta er vafalaust ein þekktasta blaðafyrirsögn allra tíma. Nú orðið eru sjaldan fluttar fréttir af skreiðarútflutningi og ætla má að orðaforðinn sem tilheyrir…

Nýyrðasmíði

Nýyrðasmíði hefur verið stunduð á Íslandi að því er virðist frá landnámi til að koma merkingu nýrra hugtaka til skila frekar en að fá lánuð orð úr öðrum málum. Nýyrðastefna hefur öldum…

Íslensk málstefna

Málstefna getur átt við um tvennt: líklega tengja flestir orðið málstefna við útgefna framkvæmdaáætlun en í víðari merkingu er átt við flókið samspil viðhorfa, málnotkunar og ákvarðana…

Daglegt mál 24 – Nýyrðið bifreið

Arnór Sigurjónsson ritstjóri sá um Daglegt mál í Ríkisútvarpinu árið 1957. Í tveimur þáttanna talaði hann um nýyrðið bifreið, sem hann var ekki mjög hrifinn af. Bifreið og önnur heiti…

Daglegt mál 23 Baldur Jónsson og Lög unga fólksins

Í bréfi til stjórnanda Daglegs máls árið 1968 veltir bréfritari fyrir sér orðunum táningur og Karnabær. Hann hefur líka talsverðar áhyggjur af málfari unga fólksins eins og það birtist…

Orðbragð að nýyrðum

Nýyrði eru skoðuð frá ýmsum hliðum og rifjað er upp hvað var sagt um þau í skemmtiþættinum Orðbragði í sjónvarpinu árið 2013. Og það er ekki hægt að tala um nýyrði án þess að minnast…

Daglegt mál 22 – Fólk á ólíkum öldrum með góðar samviskur

Árni Böðvarsson og Eiríkur Rögnvaldsson gera tölu orða að umtalsefni í útvarpinu og víðar á áttunda og níunda áratugnum. Hlustandi Ríkisútvarpsins spyr um fleirtölu orðsins lýður;…

Daglegt mál 21 – Þegar verð, flug, fíkn og önnur eintöluorð fá fleirtölu

Eiríkur Rögnvaldsson boðaði minni einstrengingshátt og umvandanir þegar hann tók við umsjón með þættinum Daglegu máli árið 1984. Hann sagðist ekki andvígur því að fólk vandaði mál…

Daglegt mál 20 – Þegar Guðni sagði „læks“

Guðni Kolbeinsson sagði „læks“ í stað hins hefðbundna „lækjar“ í eignarfalli orðsins lækur, í útvarpsþættinum Daglegu máli árið 1980. Sá þáttur hefur ekki varðveist en við heyrum annan…

Úti um hvippinn og hvappinn

Hvar ertu ef þú ert úti um hvippinn og hvappinn? Hvar er buskinn sem vill vera áfangastaður þess sem fýkur? Orð af orði er úti um dittinn og dattinn, á tvist og bast og út um Brand…

Stiklað orð af orði: baldakin, veifiskati, prímsigna o.fl.

Hvað er baldakin? Og hvað er veifiskati? Hvað er að vera aftarlega á merinni? Hvernig reipi er haldreipi? Ef eitthvað ber á góma, hvort eru það þá fingurgómar eða tanngómar? Hvað er…

Guðrún Kvaran um orðaforðann í verkum Laxness

Í greininni Úr fórum Halldórs Laxness fjallar Guðrún Kvaran málfræðingur um orðaforðann í verkum Halldórs Laxness, annars vegar dönsk tökuorð og hins vegar íslenskt alþýðumál.

Daglegt mál 19 – Ill danska og stefnutilvísanir

Halldór Laxness skrifaði Ríkisútvarpinu bréf árið 1974, annars annars vegar um þrjá danska hortitti og hins vegar um stefnutilvísanir; og Helgi J. Halldórsson las þau upp í þættinum…

Alíslensk orð um máls- og vogareindir

Greinin „Stikukerfið: tugamál og tugavog“ birtist í Skírni 1908. Jón Jónsson prófastur á Stafafelli í Lóni skrifaði um lög um metramæli og vog sem samþykkt voru á Alþingi árið áður.

Daglegt mál 18 – Upplifa skemmtilegheit

Það er furðudönskuskotið, óþarft og rangt að segja „burtséð frá“ og líka orðin „skemmtilegheit“ og „harðheit“, segir Eiríkur Hreinn Finnbogason, umsjónarmaður Daglegs máls í útvarpinu…

Daglegt mál 16 – um ske

Þótt orðið ske sé lítil þúfa hefur hún oft velt þungu hlassi og í áratugi hefur verið tekist á um ágæti hennar.

Daglegt mál 16 – kommur, strik og skammstafanir

Komma, strik og skammstafanir voru umræðuefni Marðar Árnasonar í Daglegu máli árið 1984. Þráðurinn er nú tekinn upp að nýju enda hefur reglum um geinarmerki síðan verið breytt. Þó…

Það liggur í augum úti – um orðatiltæki og samslátt þeirra

Um það er engum blöðum að fletta að orðatiltækjum er oft slegið saman. Útkoman getur orðið skondin eins og þegar orðatiltækjunum koma eins og þjófur að nóttu og koma eins og þruma…

Daglegt mál 15 – Ísinn er kominn á Tjörninni

Eiríkur Hreinn Finnbogason tekur til umfjöllunar bréf frá hlustendum og málfar í blöðum. Í tveimur þáttum af Daglegu máli frá 1956 fjallar hann um orðin kóteletta, þinglesing og augabrún;…

Daglegt mál 14 – „ef ég sé með hattinn“

Það kennir ýmissa grasa hjá Eiríki Hreini Finnbogasyni í Daglegu máli í febrúar 1956. Í tveimur þáttum tekur hann fyrir bréf frá áhugamönnum um íslenskt mál um til dæmis viðtengingarhátt…

Hellt upp á kaffi

Sagt er að Árni Magnússon handritasafnari hafi verið fyrsti Íslendingurinn sem ánetjaðist kaffi. Þessi lúxusdrykkur betri borgara varð fyrr en varði í hvers manns bolla og vel má halda…

Má ég lána Grána þinn?

Má ég lána hann Grána þinn út á bæi, spurði aðkomumaðurinn Austfirðinginn og Austfirðingurinn rak upp stór augu og spurði, hverjum ætlar þú að lána hann Grána minn? Þá varð hinn undrandi…

Fataskápar og það sem þeir hafa að geyma

Orðið fataskápur merkir ekki bara hirsla undir föt heldur er hægt að nota orðið yfir fötin sjálf sem geymd eru í skápnum. Farið er yfir merkingarsögu orðsins og samsvarandi orðs í…

Frönsk tökuorð í íslensku

Hvaða orð í íslensku eru rakin til frönsku? Við skoðum frönsk áhrif á íslenskan orðaforða, með hliðsjón af greinum eftir Alexander Jóhannesson og Guðrúnu Kvaran, og endum á fróðleik…

Orð af orði um íþróttir

Íþróttir ber ekki oft á góma í Orði af orði. Þær koma þó rækilega við sögu í dag því við förum í krullu, fótbolta, ballskák, blak og hnit.

Orð ársins 2025 hjá Ríkisútvarpinu

Gjaldskylda fékk flest atkvæði í kosningu um orð ársins 2025. Það vakti athygli á nýliðnu ári þegar erlendir ferðamenn merktu myndir við þekkta ferðamannastaði með staðsetningunni…

Orð ársins 2025 í Færeyjum og Danmörku

Fjallað er um orð ársins í Færeyjum og í Danmörku. Í Færeyjum valdi dómnefnd orð ársins 2025 úr þessum tíu orða lista: 6-7 (six-seven), fiksirúm, hekkuportur, linjuføring, Nossa-nuggets,…

Eigðu góðan dag

Orð af orði skoðar kveðjur á þriðja sunnudegi í aðventu – einkum þær sem fela í sér óskir um að samferðafólk hafi það gott, njóti dagsins, nú eða jólanna.

Sarah Bernhardt og jólabaksturinn

Orð af orði bakar til jólanna og er að leggja lokahönd á sörurnar. Sörur heita reyndar Sarah Bernhardt eftir frægri franskri leikkonu sem fæddist 1844 og var gefið nafnið Henriette-Rosine…

Kerti og grýla

Við yljum okkur við kertaljós, skoðum íslenska orðið kerti; og orð yfir sama hlut í öðrum málum; og það leiðir okkur á slóðir úralskra mála og samanburðarmálfræði; og svo kemur Grýla…

Daglegt mál 13 – Hart í merkingunni hratt

Hvort tveggja telst rétt, að hlaupa hart og hlaupa hratt. Það fyrrnefnda, að hlaupa hart, átti þó ekki upp á pallborðið hjá Jóni Arnari, kennara á Sauðárkróki sem sendi bréf til útvarpsþáttarins…

Nafnorð í fleiri en einu kyni

Við lærum strax í grunnskóla að nafnorð hafa fast kyn. Það þýðir að hvert nafnorð er bara til í einu málfræðikyni, kvenkyni, karlkyni eða hvorugkyni. Það er alla vega almenna reglan,…

Bjargargata verður Kristínargata

Nýjasta götunafnið í Reykjavík, þegar þessi þáttur er gerður, er Kristínargata. Hún er á svokölluðu háskólasvæði, tengir Sturlugötu og Eggertsgötu, og hét upprunalega Bjargargata.

Daglegt mál 12 – um þágufall á réttum og röngum stöðum

Eiríkur Hreinn Finnbogason lýsti beygingu ákvæðisorða með lýsingaorðum í miðstigi í Daglegu máli árið 1955. Hann setti fram málfræðireglu sem er á þá leið að ef beygjanlegt ákvæðisorð…

Daglegt mál 11 – Fluðruveski og smollinkría

Íslenska er auðug af skammaryrðum um bæði konur og karla. Guðrún Kvaran gerði athugun á samheitum um konur árið 1985 og Margrét Jónsdóttir fjallaði um þau í útvarpsþættinum Daglegu…

Frá Sleipnisvegi til Skagabrautar

Fram undir miðja 20. öld höfðu flestar götur á Akranesi nafn sem sótt var í norræna goðafræði. Skagamenn voru ekki allir jafn ánægðir með þessi nöfn og vildu heldur að götuheitin yrðu…

Rebslagerbanen og Langefortov – um götuheiti í Reykjavík á 19. öld

Reykjavík var afar lítill bær um 1850. Þar voru helstu göturnar, Aðalstræti, Hafnarstræti, Austurstræti og Kirkjugarðsstræti. Hálfri öld áður hétu þessar örfáu götur dönskum nöfnum…

Daglegt mál 10 um landlægan áhuga á málrækt

Fjallað er um áhuga landsmanna á íslenskri tungu og framsetningu málsins í miðlum RÚV. Tveir þættir af Daglegu máli eru dregnir upp úr kistunni. Mörður Árnason fjallar um málvöndun…

Daglegt mál 09 – Götunöfn í Grafarvogi

Fjallað er um götunöfnin í Grafarvogi í Reykjavík og höfund þeirra, Þórhall Vilmundarson. Mörður Árnason fjallar um götunöfnin í Grafarvogi og málfyrningu í Daglegu máli árið 1983.

Daglegt mál 08 – Eyrir, sem, að/af

Það er rangt að segja: Ég á ekki einn einasta aur. Rétt væri: Ég á ekki einn einasta eyri. Þetta sagði Grímur Helgason í útvarpsþættinum Daglegu máli árið 1956. Hann fjallar líka um…

Daglegt mál 07 um fólk, gröft og fisk

Árni Böðvarsson ræddi í Daglegu máli í febrúar 1955 um eintöluorð eins og fólk, flokkur, fjöldi og þjóð sem hafa fleirtölumerkingu en taka með sér sagnir og ákvæðisorð í eintölu, til…

Daglegt mál 06 – sinn hvor, sinn hver og fleira

Baldur Jónsson hafði umsjón með Daglegu máli árið 1968. Hann fjallaði um orðin nót og aldinkjöt í einum þáttanna og spurði hlustendur um nafn á áhaldi sem hafði ekkert heiti.

Daglegt mál 05 um beygingu nafna

Þér skuluð fara upp á næstu hæð og tala við hana Unnur, sagði afgreiðslumaður við Árna Böðvarsson, þegar hann var í einhverjum ónefndum erindagjörðum á skrifstofu í Reykjavík árið…

Daglegt mál 04 um áhrif frá ensku á íslensku og um kansellístíl

Helgi J. Halldórsson fjallaði um áhrif ensku á íslensku í Daglegu máli í apríl 1974. Hann ræddi líka um kansellístíl og minnti á mikilvægi þess að hafa málsgreinar stuttar og skýrar.

Daglegt mál 03 um forsetningar með staðanöfnum

Reglur um forsetningarnar í og á með heitum byggðra bóla voru til umfjöllunar hjá Árna Böðvarssyni í þættinum Daglegu máli árið 1954. Hann talar líka um að staðbundnar framburðarmállýskur…

Daglegt mál 02 um skröltmúsík og slankbelti

Grúskað í gömlu útvarpsefni sem geymt er í kistu Ríkisútvarpsins. Árni Böðvarsson velti fyrir sérhvort það ætti að búa til íslenskt heiti yfir tónlistarstefnuna jazz og hvað ætti að…

Daglegt mál 01

Hlustendum hefur frá upphafi útvarps verið umhugað um að vandað sé til verka í Ríkisútvarpinu. Úr hvaða jarðvegi sprettur það? Hvernig hefur verið fjallað um íslenskt mál í útvarpinu…

Lestir

Við lentum í orðabóka-öngstæti þegar við reyndum að draga upp skýra mynd af orðinu lest í ólíkum merkingum. Við flettum upp í tveimur ólíkum orðabókum, til dæmis orðunum járnbrautarlest,…

Bílar

Við bregðum okkur í ökuferð og skoðum orðin bifreið, sjálfhreyfivagn, mótorvagn og bíll, að ógleymdu orðinu sjálfrennireið. Auk þess koma við sögu bifhjól og hjólhestar.

Safnheiti um dýr

Sveimur, svarmur, ger og þing eru dæmi um safnheiti um dýr í íslensku. Hrafnahópur kallast á ensku unkindness sem mætti kannski kalla óvinsemd, og krákuhópur kallast murder eða morð.

Klukkan er komin

Það er ekki mjög gamalt í íslensku máli að tala um hvað klukkan er. Til athugunar er grein um hvernig við tölum um klukkuna eftir Katrínu Axelsdóttur og orðatiltæki þar sem tölur koma…

Orð af orði

Grænlenska er alls óskyld öðrum tungumálum sem töluð eru í Evrópu. Hún tilheyrir fylkingu tungumála sem Inúítar í Austur-Síberíu, Alaska, Norður-Kanada og á Grænlandi tala. Hún er…

Orð af orði

Oddný Guðmundsdóttir var einn síðasti farkennarinn á Íslandi. Hún lét sér mjög annt um íslensku og skrifaði pistla um íslenskt mál í Tímann á árunum í kringum 1980.

Orð af orði

Gömul nýyrðastefna er til skoðunar í þættinum og rýnt í fyrirlestur Björns Bjarnasonar frá Viðfirði um nýyrði sem fluttur var á samkomu Verkfræðingafélags Íslands árið 1918.

Orð af orði

Orði af orði eltir veðrið í þessum þætti og skoðar alls konar orð um vont veður, illviðri og jafnvel aftakaveður.

Orð af orði

Nornahár komst í fréttirnar síðsumars 2024 þegar það safnaðist fyrir á trampólínum og í sundlauginni í Reykjanesbæ. Þorvaldur Þórðarson eldfjallafræðingur fræðir hlustendur um fyrirbærið…

Orð af orði

Þjóðarmorð er markviss útrýming þjóðar, vísvitandi morð á fólki, sem tilheyrir ákveðinni þjóð eða þjóðarbroti, aðhyllist tiltekin trúarbrögð eða er af ákveðnum uppruna.

Orð af orði

Orð ársins 2024 er hraunkælingarstjóri, starfsheiti sem varð til í tíðum eldgosum á Reykjanesskaga á árinu.

,